Een uitnodiging tot christelijke spiritualiteit

In het Nederlands Dagblad van vandaag (27 november 2009) staat een zeer hartelijke en zielsverwante bespeking van mijn boekje Geworteld leven. Christelijke spiritualiteit. Het is geschreven door Remmelt Meijer.

Wie in de Maand van de Spiritualiteit een boekje publiceert over christelijk spiritueel leven moet daarvoor een goede reden hebben, of is naïef. Zeker als je boekje tegelijk verschijnt met een essay van Kluun (God is gek) en aandacht voor een bonte verzameling van ‘nieuwe spiritualiteit’. Wil je daar tussen staan als christen?

Jos Douma heeft vanuit overtuiging ervoor gekozen op deze religieuze markt te gaan staan. In hetzelfde formaat als Kluun, en even goedkoop als ‘geschenkboekje’ gepresenteerd met het logo van de Maand van de Spiritualiteit 2009. Gewaagd?
Wie de kleine moeite neemt het boekje bij de boodschappen te doen en in te zien, zal zich verbazen.
Ja, het boekje is klein en dun. Maar de gedachte ‘veel kan het niet zijn’ houd je niet langer dan een paar bladzijden vol. Ik ben geraakt bij de inleiding, iets wat me niet vaak overkomt.
Ik geef woorden aan een zoekend verlangen dat gericht is op de Heer die mij al lang gevonden heeft. (6)

Naïef of oppervlakkig kan ik het boekje niet noemen. Ik proef eerder een diep verlangen bij de auteur om midden in de tijd waarin we leven te laten zien hoe diep de wortels van christelijk geloven gaan. Mijn grootste kritiek is dat deze bundel in de publiciteit in de schaduw dreigt te blijven. Het is opmerkelijk dat Ten Have het voortouw neemt met Kluun en dat Kok, waaraan Ten Have gelieerd is, dit initiatief niet meer in de etalage naast Kluun heeft weten te zetten. Ik las beide boekjes. Kluun verrast, maar Jos Douma is degene die het daadwerkelijk over spiritualiteit heeft.

Visie: postmoderne devotie

In de EO-Visie wordt in een kort stukje aandacht besteed aan de nieuwe ‘beweging’ van de Postmoderne Devotie! Kijk ook op: http://postmodernedevotie.wordpress.com/2009/11/26/aandacht-in-visie/.

Ieder in eigen treincoupé

Gisteren gaf Jean-Jacques Suurmond in Trouw een leesimpressie van drie boeken (Kluun, God is gek, Erik Borgman, Wortelen in vaste grond en mijn Geworteld leven) die met het oog op de maand van de spiritualiteit zijn gepubliceerd: De auteurs plassen geen cappuccino. Alle drie publicaties worden vriendelijk-kritisch benaderd. Maar de eindconclusie over de auteurs luidt:

Ze verrassen niet, ze helpen niet mijzelf te vergeten. Ik kijk door het raam van mijn coupé: daar glijdt de werkelijkheid met haar glinsterende sloten en gak-gak ganzen op armlengte afstand voorbij, zonder dat ik er contact mee kan maken. Want ik zit opgesloten in mijn trein en kan er niet uit. Ook deze drie boekjes blijven elk in hun eigen coupé, in het wereldje van Happinez of een gereformeerd of rooms-katholiek denksysteem.

Is dat erg? Och, veel reizigers in die coupés laten zich comfortabel voortwiegen, en dat zij ze van harte gegund. Maar zelf zou ik zo graag dichterbij een Werkelijkheid komen die ik denken noch beseffen kan. Ik heb iets nodig wat dronken maakt en het glas breekt. Iets waardoor deze zondag een Dag des Heren wordt.

Deze opmerkingen raken zonder meer een belangrijk punt: hoe kun je zo schrijven dat de lezer daadwerkelijk tot zijn verrassing in contact wordt gebracht met die Andere Werkelijkheid? Ik denk dat dat heel moeilijk is. Het vraagt om de vaardigheden van een spiritueel leraar, een mystagoog die in staat is de ziel van de ander te verbinden met het Mysterie van het Leven, en dat is niet een ieder gegeven. Het vraagt overigens ook de bereidheid van de lezer om leerling te zijn, zich te laten inwijden en inleiden in het Geheimenis zoals de schrijver daarvan getuigt. Maar het is heel goed mogelijk, zeer waarschijnlijk zelfs, dat dat maar zelden werkelijk gebeurt.

Ook Suurmond blijft in eigen treincoupé. Graag kom ik zo nu en dan bij hem zitten als ik een column of iets anders van hem lees. Op een of andere manier kom ik dan thuis. Maar ook maakt zich altijd weer een gevoel van eenzaamheid van me meester. Dat komt denk ik hierdoor: leven is bij Suurmond de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste spiritualiteit. Daarmee (even) contact maken is meer dan verrijkend, altijd verdiepend en uitdagend. Maar steeds weer ontdek je: ik moet mijn eigen weg gaan.

Ook Suurmond blijft in eigen treincoupé. Het is niet het wereldje van Happinez of van een gereformeerd of katholiek denksysteem. Het is de ruimhartige en verrassende wereld van Jean-Jacques. Is dat erg? Ik denk het niet. Het is pas erg als je niet mee wilt reizen door het landschap van de Andere Werkelijkheid.

Wij kiezen voor vriendschap

Het was een vreugde om de afgelopen 24 uur in Werkhoven te zijn! We hadden daar in het kader van Wij kiezen voor eenheid een retraite om samen te luisteren naar en mee te bidden met Jezus’ gebed om eenheid (Johannes 17). Kijk voor een korte impressie op de site van de Raad van Kerken: Een gunnende kerk.

Voor mijzelf was vooral een nieuw moment de ontdekking hoe wezenlijk vriendschap is voor processen waarin kerken en kerkmensen elkaar zoeken. Vaak blijven processen hangen in een nogal institutionele benadering door mensen die vooral namens een instituut spreken. Deze retraite was eigenlijk een lang biddend gesprek van hart tot hart, waarin we elkaar op een dieper, spiritueel niveau leerden kennen. We hebben geen programma’s uitgerold. Wel hebben we gezegd en ook geproefd hoe belangrijk onderlinge vriendschap is, een spirituele vriendschap die een afspiegeling is van de liefdevolle vriendschap in de drie-enige God. Ook hebben we allemaal vanuit onze persoonlijke en gezamenlijke ontmoeting met de biddende Jezus in Johannes 17 een gebed uitgeschreven. Deze gebeden worden verzameld en zullen binnenkort op de site van Wij kiezen voor eenheid te vinden zijn. Hieronder volgt het gebed dat ik geschreven heb:

Heer Jezus, we danken u dat u gebeden hebt en nog bidt dat wij één mogen zijn. Leer ons zien dat we één zijn door in u te zijn, door ons te verwonderen over de overweldigende liefde en glorie die er stroomt in u, Vader, Zoon en heilige Geest. Breng ons binnen in die glorierijke liefde en leer ons te genieten van het geheimenis van uw zielsverbondenheid. Drie-enige, laat ons proeven van uw volkomen en eeuwige eenheid.

Dank u, Heer, dat u de glorie die u van de Vader hebt ontvangen met ons deelt. Open onze harten voor uw indrukwekkende glorie, voor uw volkomen verbondenheid, voor uw eeuwige eenheid. Raak ons aan, vul ons met uw kostbare hartsverbondenheid en geef dat we ons laten koesteren in uw hemelse omhelzing. Laat ons één zijn met u en laat ons zo ontdekken en beleven dat we één zijn met elkaar.

Heer Jezus, bidt uw gebed om eenheid in ons hart zodat we gaan meebidden in uw Geest. Wees zo de liefdevolle Schepper van de eenheid die wij zelf niet kunnen maken.

Heer Jezus Christus, ontferm u over ons.
Heer Jezus Christus, verheerlijk uzelf in ons.
Heer Jezus Christus, stort uw liefde in ons uit.
Heer Jezus Christus, heilig ons in uw waarheid.
Heer Jezus Christus, maak ons één: u in ons en wij in u.

Vader, heilige Vader, omarm ons.
Zoon, heilige Zoon, wees ons genadig.
Geest, heilige Geest, adem in ons.

Amen.

Op retraite

Vandaag ga ik weg voor een 24uursretraite in Werkhoven. Initatiefnemers en andere betrokkenen rond ‘Wij kiezen voor eenheid’ ontmoeten elkaar rond hun verlangen naar verbondenheid over kerkmuren heen.

We laten ons leiden door de Geest van Johannes 17:

Laat hen allen één zijn, Vader.
Zoals u in mij bent en ik in u,
laat hen zo ook in ons zijn,
opdat de wereld gelooft dat u mij hebt gezonden.

Op de weblog van Robbert Jan Perk, één van de initiatiefnemers, vond ik opmerkerlijkerwijze een prachtige verbeelding van het thema omhelzing, met een verwijzing naar hetzelfde gebed uit het Book of Common Prayer waar ik afgelopen zaterdag ook naar verwees:

Christ Jesus, you stretched out your arms of love
on the hard wood of the cross
so that everyone might come
within the reach of your saving embrace:
So clothe us in your Spirit
that we may reach forth our hands in love.
May we bring those who do not know you
to the knowledge and love of you;
Give us grace to befriend the lost, to serve the poor,
to reconcile our enemies, and to love our neighbors
so we may honor your name. Amen.

Is ‘spiritualiteit’ gevaarlijk?

Vandaag, zaterdag 14 november, schreef dr. Ad de Bruijne in het Nederlands Dagblad een columnachtige opiniebijdrage onder de titel Religie is gevaarlijk. Remmelt Meijer reageerde inmiddels met verbazing op zijn weblog: Liever oud Atheïsme dan nieuwe Spiritualiteit?

Ook mijn primaire reactie was er een van verbazing. Gooit de hoogleraar Spiritualiteit aan de Theologische Universiteit in Kampen (Broederweg) hier niet zijn eigen glazen in? Hoezo is spiritualiteit gevaarlijk? Wat heeft het voor zin om spiritualiteit zo te demoniseren als de Bruijne doet? Is het niet erg reactief om zo negatief te doen over de oplevende aandacht voor religie en spiritualiteit?

Maar ik kon me niet zo goed voorstellen dat de Bruijne dit allemaal werkelijk bedoelde. Daarom heb ik het artikel nog eens gelezen. Bij nadere lezing viel me op dat de Bruijne het woord ‘spiritualiteit’ op één keer na tussen hoge komma’s zet. Die ene keer als hij het woord zonder hoge komma’s schrijft, heeft hij het over echte spiritualiteit. Waar ik bij eerst lezing dacht dat de Bruijne alles wat spiritualiteit heet afserveerde, bleek me nu dat hij – zij het nogal impliciet en heel onuitgewerkt – wel degelijk weet wil hebben van echte spiritualiteit. En daarmee bedoelt hij dan neem ik aan wat hij in zijn artikel ook noemt: ‘De religie van de levende God’ (ook het woord ‘religie’ kan blijkbaar positief gebruikt worden) of het leven in de navolging van Jezus, in de stijl van zijn koninkrijk.

De Hemelse Omhelzing: christelijke spiritualiteit

Het boek van Robert E. Webber met de titel The Divine Embrace. Recovering the Passionate Spiritual Life biedt prachtige aanknopingspunten om in de context van de 21^e eeuw en teruggrijpend op de oude kerk te omschrijven wat we bedoelen met christelijke spiritualiteit. Wie vandaag de dag bezig is met dat thema, loopt het gevaar vooral op het spoor van de ervaring terecht te komen. Dit spoor is niet per definitie verkeerd, maar wel eenzijdig. De centrale metafoor die Webber gebruikt heeft het in zich om als het gaat over spiritueel leven zowel het goddelijke initiatief als het menselijke antwoord recht te doen.

De metafoor van The Divine Embrace ontleent Webber aan een gebed uit het Book of Common Prayer:

Christ Jesus, you stretched out your arms of love
on the hard wood of the cross
so that everyone might come
within the reach of your saving embrace:
So clothe us in your Spirit
that we may reach forth our hands in love.
May we bring those who do not know you
to the knowledge and love of you;
Give us grace to befriend the lost, to serve the poor,
to reconcile our enemies, and to love our neighbors
so we may honor your name. Amen.

Graag wil ik in hier de centrale gedachten van Webber doorgeven en zo een pleidooi voeren om christelijke spiritualiteit te leren verwoorden en ervaren als: De Hemelse Omhelzing. (Ik geef een eigen wat vrije vertaling van enkele centrale gedachten van Webber, The Divine Embrace, 16-23).

Het hart van de Bijbelse christelijke spiritualiteit is onze mystieke eenheid met God die door Jezus Christus tot stand wordt gebracht door de Geest. Christelijke spiritualiteit is eenvoudig gezegd: Gods gepassioneerde omhelzing van ons en onze gepassioneerde omhelzing van God. Deze twee aspecten van christelijke spiritualiteit zijn als de twee zijden van een munt – ze zijn onlosmakelijke met elkaar verbonden en kunnen niet los van elkaar bestaan.

Postmoderne devotie: nieuwe trend

Naast de ‘nieuwe monastiek’ (onder meer De Zevende Regel) en ‘emerging church’ begint ook de ‘postmoderne devotie’ aan een opmars in de wereld waarin wordt gezocht naar en nagedacht over christelijke presentie in de 21e eeuwse samenleving. Googelend op ‘postmoderne devotie’ ontdekte ik dat er in het hoofdartikel van afgelopen zaterdag 7 december in het Friesch Dagblad zelfs al aandacht aan deze nieuwe beweging/richting/ritseling wordt besteed. Naar aanleiding van de Landelijk Diaconale Dag van de PKN geeft de hoofdredacteur enkele overwegingen rond het diaconaat van de plaatselijke kerken en de populariteit van organisaties als Stichting Present, Tijd voor Actie en Stichting Hulp in de Praktijk (HiP). Lees het hele artikel: Diaconaat…. Met name deze passage is interessant:

Het lijkt erop dat het doe-aspect van gelovigheid steeds meer de nadruk krijgt. Daarbij gaat het niet louter om praktische zaken als boodschappen doen voor een bejaarde. Er zijn tekenen dat mensen ook steeds meer behoefte krijgen aan een verinnerlijking van het praktische. Of, andersom gezegd: handelen vanuit een overtuiging, een innerlijke gerichtheid. Een aanwijzing daarvoor is de toename van het aantal gesprekken, artikelen en boeken over de motieven voor een christelijke levenspraktijk. Een voorbeeld wordt gevormd door weblogs over wat heet: postmoderne devotie. Deze titel is een aardige samenvatting van de bedoeling: als hedendaags mens, levend in de postmoderne tijd, aansluiting zoekend bij de geloofs- en levenshouding van de Moderne Devotie, de beweging waarvan Geert Groote (1340-1384) de bekendste is. Binnenkort komt er zelfs een boek uit met de titel Navolging NU Postmoderne devotie.

Heel boeiend dat hier van buitenaf als het ware al een definitie wordt aangereikt: als hedendaags mens, levend in de postmoderne tijd, aansluiting zoekend bij de geloofs- en levenshouding van de Moderne Devotie.Zelf schreef ik op de door Paul Abspoel geïnitieerde weblog die apart aan de postmoderne devotie is gewijd al een aantal bijdragen over dit fenomeen (www.postmodernedevotie.wordpress.com). Omdat dat weblog nog niet veel bekendheid geniet en weinig wordt bezocht, geef ik mijn bijdragen hieronder ook door: Wat is ‘postmoderne devotie’?

Het eigen mystieke hoekje (3)

In een uitgebreide en opbouwende reactie vraagt Ronald aandacht voor de definitie van spiritualiteit. Hij schrijft:

Ik neem even aan – Jos – dat jouw definitie van spiritualiteit een christelijke definitie is of een definitie van christelijke spiritualiteit. Of niet?

Missionair bezig zijn kan volgens mij niet zonder de aansluiting op de metaforische Wijnstok waaruit wij onze levenssappen ontvangen (Joh 15) En volgens mij heeft christelijke spiritualiteit alles te maken met de vraag hoe wij deze levenssappen kunnen ontvangen, zodat we in wie we zijn (man, vrouw, karakter etc) en in alle relaties die we hebben met mensen en de rest van de schepping, de ’spirituele’ vruchten kunnen laten zien (Gal 5:22).

Het bewuste bezig zijn met dit proces is voor mij spiritualiteit. Dat kan persoonlijk – door activiteiten als gebed, bijbellezen, zingen, luisteren, stil vallen, ontvankelijk worden, mediteren etc. – maar aangezien de Geest van Jezus ons verbindt, zal er ook een gemeenschappelijke uitwerking zijn. Met dit gegeven kan christelijke spiritualiteit niet alleen in een klein hoekje plaatsvinden. Het kan daar beginnen en soms moet je daar weer naar terug, maar het zal ook altijd de ander zoeken. De liefde van Jezus brengt ons immers bij de ander. Dat betekent dat christelijke spiritualiteit ons ook zal richten op onze medemens waarin ook pastorale en missionaire gerichtheid en activiteit kan plaatsvinden.

Ik vraag me nog wel af – Jos – of je definitie niet te breed is. 

Het eigen mystieke hoekje (2)

Spirituele en missionaire gemeenteopbouw – daar gaat het gesprek over. Ik ben blij met de vragen van Theodoor (en ook met de reacties die inmiddels verschenen zijn van met name Ronald). Hoewel ik het uiteindelijk volkomen eens ben met de gedachte dat missionaire en spirituele gemeenteopbouw elkaar nodig hebben (en me heel goed kan vinden in Ronalds formulering dat het gaat om ’spirituele gemeenteopbouw met missionaire waarden’) wil ik toch eerst even een nadrukkelijke keuze voor spirituele gemeenteopbouw maken.

Het valt namelijk op dat er al snel waarschuwende geluiden klinken rond het begrip spiritualiteit. Theodoor is bang voor ‘het eigen mystieke hoekje’. ik zou op mijn beurt richting de missionaire gemeenteopbouw willen zeggen: pas op dat je niet koste wat kost relevant wilt zijn en dat het evangelie in de uitverkoop gaat. Ik beweer geenszins dat dat bij Theodoor gebeurt (!), maar het gaat me even om de openheid dat het naar beide kanten toe fout kan gaan.

Missionair bezig zijn is momenteel heel populair. Alle kerken zijn er zo’n beetje mee bezig, in Kampen (Broederweg, TU) is zelfs een aparte Master Missionaire Gemeente gestart. Maar het blijft noodzaak om ook daar vragen bij te stellen. Verdraagt het geheimeniskarakter van het evangelie wel die zo sterke behoefte om relevant te zijn en om op de marktplaats mee te tellen? Hoort bij het volgen van Jezus niet per definitie het lijden (niet vanwege ziekte enzovoort, maar puur vanwege Christus) en is een zeker Salonfähigkeit van het christelijk geloof vanuit die optiek niet op z’n minst merkwaardig?

Verder schrijft Theodoor:

Nog te vaak kom ik veel christenen tegen die hun geestelijke en kerkelijke leven absoluut niet weten te verbinden met hun leven op school, werk, tijdens sport etc. En dan gaat het om meer dan ‘bid je op je werk voor het eten of niet’.

Dat is herkenbaar. Maar ik kan het ook nog sterker vertellen: Nog te vaak kom ik christenen tegen die überhaupt geen geestelijk leven hebben en in de kerk eigenlijk alleen komen consumeren. Het is met name die realiteit die schreeuwt om spirituele gemeenteopbouw: dat we elkaar in de gemeenste structureel helpen om een relatie met Jezus te ontwikkelen en om een leerling van Jezus te zijn. Daarvoor is zeker de marktplaats nodig, maar die kan ook te vroeg in beeld komen. Even scherp gezegd: wie geen binnenkamer heeft, heeft op de marktplaats niets te bieden.

Daarom wil ik het nog even volhouden om vooral en primair te pleiten voor spirituele gemeenteopbouw. Het is dan wel van belang om spiritualiteit goed te omschrijven. Ik kies voor deze definitie: ‘leven in de Geest van Jezus’. Ik vermoed dat Theodoor met die omschrijving heel goed kan leven, omdat die ook zeer open is naar een missionaire presentie. Maar mij gaat het dus primair om de inoefening van deze spiritualiteit waarvoor Jezus ons naar de binnenkamer verwijst: dat is niet ‘het mystieke hoekje’ maar de plek waar de vader die in het verborgene is ons ontmoet.