Een kerk vol leerlingen

Is wat ik hier op deze weblog schrijf over leerling zijn nieuw? Nee. Het is een oud verhaal. Het gaat over discipelschap en over christelijke leerprocessen, en daar is in de loop van de eeuwen al heel veel ervaring mee opgedaan.

Toch is het voor mezelf in zekere zin wel nieuw om hier zo mee bezig te zijn en om mezelf de vraag te stellen: hoe kan ik als voorganger de gemeente concreet helpen om hierin ook daadwerkelijk een leerproces mee te maken? Die vraag heb ik tot nu toe vooral beantwoord door te zeggen: ‘preken, preken, preken!’ (dat is overigens een citaat van een van mijn theologische leraren uit Kampen). En dat doe ik ook: ik preek veel in mijn eigen gemeente en zal dat zelden of nooit doen zonder bezig te zijn met een concrete thematische prekenserie. Maar werkt dat?

Op het symposium van 2 april over nieuwe kerkvormen heb ik in de discussie deze stelling geponeerd: ‘Preken scheppen luisteraars, geen leerlingen.’ Daarmee bedoelde ik te zeggen dat er in kerken al heel snel een luistercultuur is waarin de gemeente op een consumerende manier met de preek omgaat, door vooral iets van de preek te vinden: mooi, prachtig, ik had er niks aan, ik heb dit gemist, te lang, hij had van mij nog veel langer mogen doorgaan, verrijkend, ik heb niets nieuws gehoord, wat vond jij ervan? en ga zo maar door. Het is altijd heerlijk als er positieve geluiden zijn, maar die positieve geluiden hebben met de negatieve dikwijls gemeen dat ze (vaak, beslist niet altijd) vanuit de toeschouwershouding worden gemaakt, of vanuit de houding van de consument: de kerkganger is gekomen voor een goede en inspirerende kerkdienst met dito preek en heeft die al dan niet gekregen, met de bijbehorende reactie. Dat bedoel ik ongeveer met: preken scheppen luisteraars (in de Jakobitische sfeer van ‘wel horen, maar niet doen’).

Maar het gaat er om dat er leerlingen geschapen worden. Daarin spelen preken een cruciale rol (dat houd ik vast: ‘preken, preken, preken!’) omdat het konnkrijk geproclameerd en onderwezen moet worden (Jezus preekte, de leerlingen preekten, de apostelen preekten). Maar het is niet voldoende.

Daar betrek ik nu even een opmerking bij van Dallas Willard in ‘The Divine Conspiracy’:

It also becomes clear, in the light of the disappearance of the kingdom and Jesus as teacher, why the making of converts, or church members, has become the mandatory goal of Christian ministers – if even that – while the making of disciples is pushed to the very margins of Christian existence. Many Christian groups simply have no idea what discipleship is and have relegated is to para-church organisations (p. 300-301).

Dat lijkt me een scherpe waarneming: omdat de lokale kerken niet doelgericht bezig zijn met het maken van leerlingen moet je terecht bij parakerkelijke organisaties of evenementen waar dat wel gebeurt. Iemand wees me voor mijn zoektocht rond het leerlingen maken op het werk van Kerygma, en terecht, maar dat illustreert dus precies het punt: als ik in de lokale gemeente aan de slag wil met Jezus’ opdracht uit Matteüs 28, dan moet ik inspiratie opdoen via parakerkelijke organisaties, omdat veel kerken (in iedere geval de meeste gevestigde kerken) dit eenvoudigweg niet op de agenda hebben staan.

Daarom wil ik graag stappen gaan zetten om de focus van het leven in de gemeente veel meer te leggen op het maken van leerlingen. Ik noem dat ook wel: ’spirituele gemeenteopbouw’. Want ik denk dat missionaire gemeenteopbouw zoals dat momenteel veel plaatvindt in gevestigde kerken mislukt of minstens aan de verkeerde kant begint.

Jezus: leraar met leerlingen

In een eerdere post Leerlingen van het koninkrijk heb ik ervoor gepleit om het leerling van Jezus zijn als kern te zien van waar het in zowel traditionele, gevestigde kerken als in nieuwe, emerging kerken om zou moeten gaan.

Vandaag heb ik in dat kader een wat mij betreft belangrijke stap gezet door het houden van een preek over dit thema vanuit Matteüs 28:16-20. Ik heb in deze preek een omschrijving van leerling zijn aangereikt die (uiteraard) sterk is gekleurd door de benadering van Dallas Willard in zijn prachtige boek ‘The Divine Conspiracy. Rediscovering Our Hidden Life in God’.

Dit is de omschrijving: een leerling van Jezus ben je als je Jezus bewondert om zijn wijsheid en goedheid, als je ernaar verlangt om steeds in zijn nabijheid te zijn, om je door hem te laten leiden en helpen in alle aspecten van je dagelijkse leven, zodat je steeds meer wordt zoals hij.

Luister de preek (31 minuten): De leraar en zijn leerlingen.
Lees de preeksamenvatting: Bronwater.

Het gaat in de kerk dus om leerling zijn en leerlingen maken. Of om het met andere woorden te zeggen: het gaat om discipelschap als spirituele vorming in Christus. De Grote Opdracht uit Matteüs 28 kunnen we zeker lezen als een basistekst voor missionaire gementeopbouw, maar het lijkt me meer dan relevant om deze tekst ook als fundament te zien voor spirituele gemeenteopbouw. Daarin gaat het erom biddend te werken aan een cultuur en structuur van de gemeente waarin alles is gericht op het maken, vormen en toerusten van leerlingen.

Dallas Willard is in zijn boek scherp als het gaat om wat hij in de meeste kerken ontwikkeld ziet worden: een consumentistische manier van christen zijn. Hij maakt een helder onderscheid tussen consument-christenen (ze halen alleen wat in de kerk en zijn vaak zeer kritisch over of veeleisend betreffende het product dat hun geboden wordt) en leerling-christenen (lees weer de omschrijving die ik hierboven geef). Daarnaast kan er ook gesproken worden over farizeeër-christenen (voor hen staan de regels en geboden centraal, wat een vreugdeloze en wettische manier van kerk-zijn als resultaat heeft). Elk hebben ze hun eigen kenmerken en uitdagingen.

Neo-monastiek: lectio divina en predikorde

Naar aanleiding van de vragen die Johan ter Beek over new monasticism heeft gesteld op zijn weblog is er een hele stroom aan reacties losgekomen! Het zit dus echt in de lucht, want veel bloggers zijn er blijkbaar door aangeraakt en hebben behoefte er iets over te schrijven. Vind het allemaal via deze post:  New Monasticism.NL ??? Ik voel overigens wel wat voor de voorzet van Brambonius om niet het Engelse ‘ new monasticism’  te gebruiken maar om in onze eigen taal te spreken over neo-monastiek. Vandaar de titel van deze post.

Voor mij is dit een mooi moment om weer terug te grijpen op het verhaal dat me vorig jaar sterk bezig hield. Op 29 september 2008 mocht ik namelijk het openingscollege verzorgen aan de Evangelische Theologische Faculteit in Leuven bij de opening van het academische jaar. Je kunt het verhaal hier nalezen (de Engelse vertaling heb ik te danken aan Dick Moes):

Hoe spiritueel zijn onze preken? De lectio divina als bron voor een spirituele homiletiek
How spiritual are our sermons? Lectio Divina as a source for a spiritual homiletic

Dit verhaal is een pleidooi dat met name gericht is aan predikanten en anderen die geroepen zijn om bezig te zijn met de verkondiging van het evangelie en het onderricht over het koninkrijk om de klassieke leespraktijk van de lectio divina (geestelijke, goddelijke, of spirituele lezing) te leren kennen en te beoefenen in de preekvoorbereiding. Daarbij liet ik me ook inspireren door het gedachtengoed van de monastieke orde van de Dominicanen. Enkele weblogposts van toen vertellen het verhaal dat ik nu ook weer wil delen.

(woensdag 24 september 2008: Contemplatie) Ik ben deze dagen bezig met het voorbereiden van het openingscollege dat ik op maandag 29 september hoop te geven aan de Evangelische Theologische Faculteit in Leuven bij de opening van het academische jaar. Ik verdiep me daarbij enigszins in enkele paragrafen van de Summa Theologica van Thomas van Aquino. Want een van de beweringen die ik wil doen komende maandag is dat we voor het ontwikelen van een spirituele homiletiek ten dienste van een spirituele prediking terug naar de bronnen moeten. En ik wil graag het begrip contemplatie een nieuw leven gunnen in de bedding van de protestantse spirituele traditie. Vandaar dat ik mijn uitgangspunt neem in een uitspraak van Thomas van Aquino waarin hij een omschrijving geeft die in de loop van de eeuwen binnen de orde van de Dominicanen als motto is gaan fungeren en als korte definitie van wat prediking is: contemplari et contemplata aliis tradere (contempleren en de vrucht van de contemplatie aan anderen doorgeven).

Maar wat is contemplatie eigenlijk? Ik zou het op dit moment even zo willen zeggen: contemplatie is lang en liefdevol kijken naar het gelaat van de Heer en intens genieten van zijn liefdevolle en transformerende omhelzing. Wat heeft dat met preken te maken? Ik denk alles. Zou het niet geweldig zijn als dat de ervaring was die we kregen als we luisterden naar preken? Dat we bezig zijn om lang en liefdevol te kijken naar het gelaat van de Heer (die ons in de preek voor ogen geschilderd wordt in al zijn heiligheid en liefde) en dat we daarin ervaren dat hijzelf ons liefdevol omhelst en wel zo dat we er niet onveranderd uit te voorschijn komen.

(dinsdag 30 september 2008: Een evangelisch-protestantse orde voor predikers) Gisteravond heb ik aan het slot van mijn openingscollege in Leuven ‘Hoe spiritueel zijn onze preken?’ een kort pleidooi gevoerd voor een evangelisch-protestantse orde voor predikers. Wat stel ik me daar precies bij voor? Allereerst moet ik dan zeggen dat het vooral nog een droom is: een visie, iets wat in de toekomst zou kunnen ontstaan en wat een belangrijke bijdrage zou kunnen leveren aan een spirituele verdieping van de prediking in de kerken doordat er een spirituele verdieping plaats vindt in het leven van de predikers.

Bij de orde denk ik niet in de eerste plaats aan een werk- en leefgemeenschap waaraan je je voor het leven verbindt. Dat zou ook geen recht doen aan de mannen en vrouwen voor wie deze orde bedoeld is: predikers die een roeping hebben om in een lokale christelijke kerk voor te gaan in de verkondiging van het Woord van Christus of die een roeping hebben om rondreizend prediker te zijn. Zij staan, om de Katholieke termen te gebruiken, midden in het actieve leven, en kunnen niet de overstap maken naar een volledig contemplatief leven.

Waar ik wel aan denk, zou ik willen vergelijken met de zogenaamde oblatuur. Als oblaat ben je verbonden met een kloostergemeenschap zonder daadwerkelijk aan de dagelijkse leefgemeenschap van dat klooster deel te nemen. Je participeert op afstand, binnen de context van je eigen actieve leven, en wel op zo’n manier dat het contemplatieve leven dat zich afspeelt in het klooster toch ook jouw leven gaat kleuren en verdiepen. Het gaat daarbij om een geestelijke instelling waaraan je buiten het klooster invulling geeft door een bepaalde mate van discipline en door een levensstijl die daarbij past.

De discipline waaraan ik denk zou kunnen zijn dat je als prediker dagelijks van 9 tot 10 uur ’s morgens de lectio divina beoefent. Deze discipline zul je beter op kunnen brengen wanneer je je verbonden weet met vele anderen binnen de orde. Een andere mogelijkheid is dat predikers standaard één ochtend in de week vrij maken en vrij houden. Zo heb ik een tijdlang de donderdagmorgen daarvoor gebruikt, maar ik heb ook gemerkt hoe snel die ochtend weer overwoekerd raakt door alle mogelijke verplichtingen en taken die voorrang lijken te hebben op de tijd met God waarin de lectio divina wordt beoefend.

Het beoefenen van deze spirituele discipline zou er wel veel baat bij hebben als er ook daadwerkelijk een plek was (een retraitecentrum ergens in Nederland) waar je bijvoorbeeld jaarlijks enkele dagen kunt verblijven om je discipline te vernieuwen en om je opnieuw te laten inspireren. En in deze digitale tijd hoort bij het concept van een evangelisch-protestantse orde voor predikers uiteraard ook een website waar concrete handreikingen en inspirerende teksten worden aangeboden.

Lees in het Nederlands Dagblad deze impressie: Zelfbewuste kerk moet zich profileren. Zie ook het Friesch Dagblad: De kerk moet een vindplaats worden van spiritualiteit.

We zijn intussen ruim een half jaar verder. Het plan voor een retraitecentrum begint onverwacht concrete vormen te krijgen (op een geschikter moment zal ik daar meer over vertellen, de plannen zijn nog in ontwikkeling). De protestenatse predikorde blijft nog een droom, een verlangen, maar ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat de tijd er steeds meer rijp voor wordt om daarin concrete, neo-monastieke stappen te zetten.

Er gaat niets boven Galilea

Aan het begin van het kerkelijk seizoen heb ik een preek gehouden over het begin van de Bergrede. De titel van de preek was: ‘Gezocht: leerlingen. De glorie van Christus als Leraar’.

Beluister de preek | Lees de preeksamenvatting

Pas de afgelopen maanden heb ik me verder verdiept in de Bergrede en de betekenis daarvan voor het leven in het koninkrijk van de hemel, met name door het lezen van Dallas Willards boek ‘The Divine Conspiracy. Rediscovering Our Hidden Life in Christ’. Deze week van Pasen ben ik weer extra intensief bezig met de thematiek van Jezus als leraar en ons zoekt om leerlingen van het koninkrijk te zijn (vooral hoofdstuk 8 van Willards boek spreekt me zeer aan: ‘On Being a Disciple, or Student, of Jesus’). De Paaspreek die ik vandaag hield ging er al over. We stonden stil bij de eerste woorden die Jezus na zijn opstanding sprak volgens het Matteüs-evangelie: “Wees niet bang. Ga mijn broeders vertellen dat ze naar Galilea moeten gaan, daar zullen ze mij zien” (Matteüs 28:10).

Beluister de preek: ‘Er gaat niets boven Galilea: Jezus en het nieuwe leven’

Een wat merkwaardige opdracht: wat moeten de leerlingen nu in het hoge Noorden (het Groningen) van Israël? Als we bedenken dat Galilea, en met name de berg daar waar Jezus onderricht gaf, onze aandacht opnieuw richt op de Bergrede, wordt duidelijk dat Jezus na zijn opstanding zegt: ‘Ga terug naar mijn onderwijs in de Bergrede waarin ik het Koninkrijksleven ontvouw! Het opstandingsleven, het nieuwe leven vind je in de woorden die ik in Galilea gesproken heb!’

Komende zondag hoop ik in twee preken verder bezig te zijn met deze thematiek. In de morgendienst zal het gaan over Matteüs 28:16-20. ’s Middags staan in een preek naar aanleiding van Zondag 7 (‘Wat is waar geloof?’) de woorden uit Matteüs 11:28-30 centraal.

De Zo(o)n zien

Het is een mooie dag vandaag. De zon schijnt. En de Zoon ook! Daarover preek ik vandaag in Gouda en Beverwijk. Centraal staat dit woord van Jezus:

Dit wil mijn Vader: dat iedereen die de Zoon ziet en in hem gelooft, eeuwig leven heeft, en dat ik hen op de laatste dag uit de dood zal opwekken.
(Johannes 6:40)

We kunnen de Zoon alleen niet zien zoals we de zon zien. De zon straalt vandaag: daar kunnen we met onze natuurlijke ogen naar kijken (hoewel je daar buitengewoon voorzichtig mee moet zijn). Maar hoe zie je (met de ogen van je hart) de Zoon? Want langs de weg van het zien van de Zoon krijgen we deel aan het eeuwige leven en dus aan het koninkrijksleven. In de preek reik ik daarvoor twee andere bijbelwoorden aan. Het eerste woord leert ons om de Zoon te zien in de mens in nood. Het tweede woord daagt ons uit om Zoon te zien in zijn eigen aantrekkelijke en indrukwekkende schoonheid.

Dan zullen de rechtvaardigen hem antwoorden: “Heer, wanneer hebben wij u hongerig gezien en te eten gegeven, of dorstig en u te drinken gegeven? Wanneer hebben wij u als vreemdeling gezien en opgenomen, u naakt gezien en gekleed? Wanneer hebben wij gezien dat u ziek was of in de gevangenis zat en zijn we naar u toe gekomen?” En de koning zal hun antwoorden: “Ik verzeker jullie: alles wat jullie gedaan hebben voor een van de onaanzienlijksten van mijn broeders of zusters, dat hebben jullie voor mij gedaan.”
(Matteüs 25:37-40)

Wij allen die met onbedekt gezicht de luister van de Heer aanschouwen, zullen meer en meer door de Geest van de Heer naar de luister van dat beeld worden veranderd.
(2 Korintiërs 3:18)