Wij kiezen voor vriendschap

Het was een vreugde om de afgelopen 24 uur in Werkhoven te zijn! We hadden daar in het kader van Wij kiezen voor eenheid een retraite om samen te luisteren naar en mee te bidden met Jezus’ gebed om eenheid (Johannes 17). Kijk voor een korte impressie op de site van de Raad van Kerken: Een gunnende kerk.

Voor mijzelf was vooral een nieuw moment de ontdekking hoe wezenlijk vriendschap is voor processen waarin kerken en kerkmensen elkaar zoeken. Vaak blijven processen hangen in een nogal institutionele benadering door mensen die vooral namens een instituut spreken. Deze retraite was eigenlijk een lang biddend gesprek van hart tot hart, waarin we elkaar op een dieper, spiritueel niveau leerden kennen. We hebben geen programma’s uitgerold. Wel hebben we gezegd en ook geproefd hoe belangrijk onderlinge vriendschap is, een spirituele vriendschap die een afspiegeling is van de liefdevolle vriendschap in de drie-enige God. Ook hebben we allemaal vanuit onze persoonlijke en gezamenlijke ontmoeting met de biddende Jezus in Johannes 17 een gebed uitgeschreven. Deze gebeden worden verzameld en zullen binnenkort op de site van Wij kiezen voor eenheid te vinden zijn. Hieronder volgt het gebed dat ik geschreven heb:

Heer Jezus, we danken u dat u gebeden hebt en nog bidt dat wij één mogen zijn. Leer ons zien dat we één zijn door in u te zijn, door ons te verwonderen over de overweldigende liefde en glorie die er stroomt in u, Vader, Zoon en heilige Geest. Breng ons binnen in die glorierijke liefde en leer ons te genieten van het geheimenis van uw zielsverbondenheid. Drie-enige, laat ons proeven van uw volkomen en eeuwige eenheid.

Dank u, Heer, dat u de glorie die u van de Vader hebt ontvangen met ons deelt. Open onze harten voor uw indrukwekkende glorie, voor uw volkomen verbondenheid, voor uw eeuwige eenheid. Raak ons aan, vul ons met uw kostbare hartsverbondenheid en geef dat we ons laten koesteren in uw hemelse omhelzing. Laat ons één zijn met u en laat ons zo ontdekken en beleven dat we één zijn met elkaar.

Heer Jezus, bidt uw gebed om eenheid in ons hart zodat we gaan meebidden in uw Geest. Wees zo de liefdevolle Schepper van de eenheid die wij zelf niet kunnen maken.

Heer Jezus Christus, ontferm u over ons.
Heer Jezus Christus, verheerlijk uzelf in ons.
Heer Jezus Christus, stort uw liefde in ons uit.
Heer Jezus Christus, heilig ons in uw waarheid.
Heer Jezus Christus, maak ons één: u in ons en wij in u.

Vader, heilige Vader, omarm ons.
Zoon, heilige Zoon, wees ons genadig.
Geest, heilige Geest, adem in ons.

Amen.

Op retraite

Vandaag ga ik weg voor een 24uursretraite in Werkhoven. Initatiefnemers en andere betrokkenen rond ‘Wij kiezen voor eenheid’ ontmoeten elkaar rond hun verlangen naar verbondenheid over kerkmuren heen.

We laten ons leiden door de Geest van Johannes 17:

Laat hen allen één zijn, Vader.
Zoals u in mij bent en ik in u,
laat hen zo ook in ons zijn,
opdat de wereld gelooft dat u mij hebt gezonden.

Op de weblog van Robbert Jan Perk, één van de initiatiefnemers, vond ik opmerkerlijkerwijze een prachtige verbeelding van het thema omhelzing, met een verwijzing naar hetzelfde gebed uit het Book of Common Prayer waar ik afgelopen zaterdag ook naar verwees:

Christ Jesus, you stretched out your arms of love
on the hard wood of the cross
so that everyone might come
within the reach of your saving embrace:
So clothe us in your Spirit
that we may reach forth our hands in love.
May we bring those who do not know you
to the knowledge and love of you;
Give us grace to befriend the lost, to serve the poor,
to reconcile our enemies, and to love our neighbors
so we may honor your name. Amen.

Is ‘spiritualiteit’ gevaarlijk?

Vandaag, zaterdag 14 november, schreef dr. Ad de Bruijne in het Nederlands Dagblad een columnachtige opiniebijdrage onder de titel Religie is gevaarlijk. Remmelt Meijer reageerde inmiddels met verbazing op zijn weblog: Liever oud Atheïsme dan nieuwe Spiritualiteit?

Ook mijn primaire reactie was er een van verbazing. Gooit de hoogleraar Spiritualiteit aan de Theologische Universiteit in Kampen (Broederweg) hier niet zijn eigen glazen in? Hoezo is spiritualiteit gevaarlijk? Wat heeft het voor zin om spiritualiteit zo te demoniseren als de Bruijne doet? Is het niet erg reactief om zo negatief te doen over de oplevende aandacht voor religie en spiritualiteit?

Maar ik kon me niet zo goed voorstellen dat de Bruijne dit allemaal werkelijk bedoelde. Daarom heb ik het artikel nog eens gelezen. Bij nadere lezing viel me op dat de Bruijne het woord ‘spiritualiteit’ op één keer na tussen hoge komma’s zet. Die ene keer als hij het woord zonder hoge komma’s schrijft, heeft hij het over echte spiritualiteit. Waar ik bij eerst lezing dacht dat de Bruijne alles wat spiritualiteit heet afserveerde, bleek me nu dat hij – zij het nogal impliciet en heel onuitgewerkt – wel degelijk weet wil hebben van echte spiritualiteit. En daarmee bedoelt hij dan neem ik aan wat hij in zijn artikel ook noemt: ‘De religie van de levende God’ (ook het woord ‘religie’ kan blijkbaar positief gebruikt worden) of het leven in de navolging van Jezus, in de stijl van zijn koninkrijk.

De Hemelse Omhelzing: christelijke spiritualiteit

Het boek van Robert E. Webber met de titel The Divine Embrace. Recovering the Passionate Spiritual Life biedt prachtige aanknopingspunten om in de context van de 21^e eeuw en teruggrijpend op de oude kerk te omschrijven wat we bedoelen met christelijke spiritualiteit. Wie vandaag de dag bezig is met dat thema, loopt het gevaar vooral op het spoor van de ervaring terecht te komen. Dit spoor is niet per definitie verkeerd, maar wel eenzijdig. De centrale metafoor die Webber gebruikt heeft het in zich om als het gaat over spiritueel leven zowel het goddelijke initiatief als het menselijke antwoord recht te doen.

De metafoor van The Divine Embrace ontleent Webber aan een gebed uit het Book of Common Prayer:

Christ Jesus, you stretched out your arms of love
on the hard wood of the cross
so that everyone might come
within the reach of your saving embrace:
So clothe us in your Spirit
that we may reach forth our hands in love.
May we bring those who do not know you
to the knowledge and love of you;
Give us grace to befriend the lost, to serve the poor,
to reconcile our enemies, and to love our neighbors
so we may honor your name. Amen.

Graag wil ik in hier de centrale gedachten van Webber doorgeven en zo een pleidooi voeren om christelijke spiritualiteit te leren verwoorden en ervaren als: De Hemelse Omhelzing. (Ik geef een eigen wat vrije vertaling van enkele centrale gedachten van Webber, The Divine Embrace, 16-23).

Het hart van de Bijbelse christelijke spiritualiteit is onze mystieke eenheid met God die door Jezus Christus tot stand wordt gebracht door de Geest. Christelijke spiritualiteit is eenvoudig gezegd: Gods gepassioneerde omhelzing van ons en onze gepassioneerde omhelzing van God. Deze twee aspecten van christelijke spiritualiteit zijn als de twee zijden van een munt – ze zijn onlosmakelijke met elkaar verbonden en kunnen niet los van elkaar bestaan.

Postmoderne devotie: nieuwe trend

Naast de ‘nieuwe monastiek’ (onder meer De Zevende Regel) en ‘emerging church’ begint ook de ‘postmoderne devotie’ aan een opmars in de wereld waarin wordt gezocht naar en nagedacht over christelijke presentie in de 21e eeuwse samenleving. Googelend op ‘postmoderne devotie’ ontdekte ik dat er in het hoofdartikel van afgelopen zaterdag 7 december in het Friesch Dagblad zelfs al aandacht aan deze nieuwe beweging/richting/ritseling wordt besteed. Naar aanleiding van de Landelijk Diaconale Dag van de PKN geeft de hoofdredacteur enkele overwegingen rond het diaconaat van de plaatselijke kerken en de populariteit van organisaties als Stichting Present, Tijd voor Actie en Stichting Hulp in de Praktijk (HiP). Lees het hele artikel: Diaconaat…. Met name deze passage is interessant:

Het lijkt erop dat het doe-aspect van gelovigheid steeds meer de nadruk krijgt. Daarbij gaat het niet louter om praktische zaken als boodschappen doen voor een bejaarde. Er zijn tekenen dat mensen ook steeds meer behoefte krijgen aan een verinnerlijking van het praktische. Of, andersom gezegd: handelen vanuit een overtuiging, een innerlijke gerichtheid. Een aanwijzing daarvoor is de toename van het aantal gesprekken, artikelen en boeken over de motieven voor een christelijke levenspraktijk. Een voorbeeld wordt gevormd door weblogs over wat heet: postmoderne devotie. Deze titel is een aardige samenvatting van de bedoeling: als hedendaags mens, levend in de postmoderne tijd, aansluiting zoekend bij de geloofs- en levenshouding van de Moderne Devotie, de beweging waarvan Geert Groote (1340-1384) de bekendste is. Binnenkort komt er zelfs een boek uit met de titel Navolging NU Postmoderne devotie.

Heel boeiend dat hier van buitenaf als het ware al een definitie wordt aangereikt: als hedendaags mens, levend in de postmoderne tijd, aansluiting zoekend bij de geloofs- en levenshouding van de Moderne Devotie.Zelf schreef ik op de door Paul Abspoel geïnitieerde weblog die apart aan de postmoderne devotie is gewijd al een aantal bijdragen over dit fenomeen (www.postmodernedevotie.wordpress.com). Omdat dat weblog nog niet veel bekendheid geniet en weinig wordt bezocht, geef ik mijn bijdragen hieronder ook door: Wat is ‘postmoderne devotie’?

Het eigen mystieke hoekje (3)

In een uitgebreide en opbouwende reactie vraagt Ronald aandacht voor de definitie van spiritualiteit. Hij schrijft:

Ik neem even aan – Jos – dat jouw definitie van spiritualiteit een christelijke definitie is of een definitie van christelijke spiritualiteit. Of niet?

Missionair bezig zijn kan volgens mij niet zonder de aansluiting op de metaforische Wijnstok waaruit wij onze levenssappen ontvangen (Joh 15) En volgens mij heeft christelijke spiritualiteit alles te maken met de vraag hoe wij deze levenssappen kunnen ontvangen, zodat we in wie we zijn (man, vrouw, karakter etc) en in alle relaties die we hebben met mensen en de rest van de schepping, de ’spirituele’ vruchten kunnen laten zien (Gal 5:22).

Het bewuste bezig zijn met dit proces is voor mij spiritualiteit. Dat kan persoonlijk – door activiteiten als gebed, bijbellezen, zingen, luisteren, stil vallen, ontvankelijk worden, mediteren etc. – maar aangezien de Geest van Jezus ons verbindt, zal er ook een gemeenschappelijke uitwerking zijn. Met dit gegeven kan christelijke spiritualiteit niet alleen in een klein hoekje plaatsvinden. Het kan daar beginnen en soms moet je daar weer naar terug, maar het zal ook altijd de ander zoeken. De liefde van Jezus brengt ons immers bij de ander. Dat betekent dat christelijke spiritualiteit ons ook zal richten op onze medemens waarin ook pastorale en missionaire gerichtheid en activiteit kan plaatsvinden.

Ik vraag me nog wel af – Jos – of je definitie niet te breed is. 

Het eigen mystieke hoekje (2)

Spirituele en missionaire gemeenteopbouw – daar gaat het gesprek over. Ik ben blij met de vragen van Theodoor (en ook met de reacties die inmiddels verschenen zijn van met name Ronald). Hoewel ik het uiteindelijk volkomen eens ben met de gedachte dat missionaire en spirituele gemeenteopbouw elkaar nodig hebben (en me heel goed kan vinden in Ronalds formulering dat het gaat om ’spirituele gemeenteopbouw met missionaire waarden’) wil ik toch eerst even een nadrukkelijke keuze voor spirituele gemeenteopbouw maken.

Het valt namelijk op dat er al snel waarschuwende geluiden klinken rond het begrip spiritualiteit. Theodoor is bang voor ‘het eigen mystieke hoekje’. ik zou op mijn beurt richting de missionaire gemeenteopbouw willen zeggen: pas op dat je niet koste wat kost relevant wilt zijn en dat het evangelie in de uitverkoop gaat. Ik beweer geenszins dat dat bij Theodoor gebeurt (!), maar het gaat me even om de openheid dat het naar beide kanten toe fout kan gaan.

Missionair bezig zijn is momenteel heel populair. Alle kerken zijn er zo’n beetje mee bezig, in Kampen (Broederweg, TU) is zelfs een aparte Master Missionaire Gemeente gestart. Maar het blijft noodzaak om ook daar vragen bij te stellen. Verdraagt het geheimeniskarakter van het evangelie wel die zo sterke behoefte om relevant te zijn en om op de marktplaats mee te tellen? Hoort bij het volgen van Jezus niet per definitie het lijden (niet vanwege ziekte enzovoort, maar puur vanwege Christus) en is een zeker Salonfähigkeit van het christelijk geloof vanuit die optiek niet op z’n minst merkwaardig?

Verder schrijft Theodoor:

Nog te vaak kom ik veel christenen tegen die hun geestelijke en kerkelijke leven absoluut niet weten te verbinden met hun leven op school, werk, tijdens sport etc. En dan gaat het om meer dan ‘bid je op je werk voor het eten of niet’.

Dat is herkenbaar. Maar ik kan het ook nog sterker vertellen: Nog te vaak kom ik christenen tegen die überhaupt geen geestelijk leven hebben en in de kerk eigenlijk alleen komen consumeren. Het is met name die realiteit die schreeuwt om spirituele gemeenteopbouw: dat we elkaar in de gemeenste structureel helpen om een relatie met Jezus te ontwikkelen en om een leerling van Jezus te zijn. Daarvoor is zeker de marktplaats nodig, maar die kan ook te vroeg in beeld komen. Even scherp gezegd: wie geen binnenkamer heeft, heeft op de marktplaats niets te bieden.

Daarom wil ik het nog even volhouden om vooral en primair te pleiten voor spirituele gemeenteopbouw. Het is dan wel van belang om spiritualiteit goed te omschrijven. Ik kies voor deze definitie: ‘leven in de Geest van Jezus’. Ik vermoed dat Theodoor met die omschrijving heel goed kan leven, omdat die ook zeer open is naar een missionaire presentie. Maar mij gaat het dus primair om de inoefening van deze spiritualiteit waarvoor Jezus ons naar de binnenkamer verwijst: dat is niet ‘het mystieke hoekje’ maar de plek waar de vader die in het verborgene is ons ontmoet.

Het eigen mystieke hoekje (1)

Vanaf komende zaterdag, als de Maand van de Spiritualiteit van start gaat, ligt mijn boekje ‘Geworteld leven. Christelijke spiritualiteit‘ in de christelijke boekhandels. Ik schreef het boekje op verzoek van Uitgeverij Kok, die samen met Boekencentrum en Jongbloed de thematiek van spiritualiteit ook graag bij een christelijk publiek op de kaart wil zetten. Theodoor Meedendorp, missionair opbouwwerker van de Stadshartkerk in Amstelveen reageerde hierop elders op de blog, maar ik haal zijn reactie graag even naar voren. In een volgende post zal ik er op reageren. Maar ik nodig ook jou graag uit om je gedachten hier met anderen te delen.

Hoewel ik het helemaal o.k. vind dat in het kader van de ‘Maand van de spiritualiteit’ er een boekje van jou uitkomt, vind ik het tegelijk jammer dat dit weer plaatsvindt in een apart circuit van christelijke uitgeverijen en christelijke boekhandels. Waarom niet aangehaakt bij de organisatoren van de ‘Maand van de spiritualiteit’. Wat je ook vindt van alles wat onder de noemer ’spiritualiteit’ op de markt wordt gebracht en aangeprezen wordt.

Op deze manier hebben we weer keurig twee (gesloten) circuits, twee cirkels, die elkaar meestal niet raken. Wordt het niet tijd om gewoon op de Areopagus mee te doen? Zoals bijvoorbeeld een Antoine Bodar die een gesprek heeft met de hoofdredacteur van Happinez in het blad ‘Health’ (van, jawel, verzekeringsmaatschappij Achmea).

En om het nog wat breder te trekken: jij pleit op je website voor ’spirituele gemeenteopbouw’. Mooi. En mee eens, als het om geestelijke vernieuwing gaat, waarbij Jezus centraal staat. Tegelijk geloof ik dat ‘spirituele gemeenteopbouw’ niet zonder ‘missionaire gemeenteopbouw’ kan, zoals ‘missionaire gemeenteopbouw’ absoluut ’spirituele gemeenteopbouw’ nodig heeft.

Mijns inziens heeft ‘spirituele gemeenteopbouw’ de marktplaats nodig, het gesprek met zoekers, andersdenkenden etc. om getest te worden op z’n relevantie, werkelijkheid, geaardheid in het volle leven, en om te voorkomen dat het toch ‘ik in mijn eigen mystieke hoekje’ of ‘ik in mijn eigen fijne christelijke boekhandel’ wordt. Nog te vaak kom ik veel christenen tegen die hun geestelijke en kerkelijke leven absoluut niet weten te verbinden met hun leven op school, werk, tijdens sport etc. En dan gaat het om meer dan ‘bid je op je werk voor het eten of niet’.

Thedoor Meedendorp

Postmoderne Devotie (3)

Wat bedoelen we eigenlijk als we het hebben over de Moderne Devotie? En wat is het dan wat we precies willen ‘hernemen’, maar dan in de 21e eeuwse context? Ik denk dat er globaal in elk geval al twee accenten aan te brengen zijn. Accent 1: vormgeven aan gemeenschappelijk leven. Accent 2: disciplineren van innerlijk leven.

Volgens mij zetten Otto de Bruijne en Paul Abspoel in bij het eerste accent. Otto de Bruijne zegt:

(…) een nieuwe soort Moderne Devotie (…) een nieuwe gemeenschappen (…) zoals de Sint Egidius gemeenschap in de katholieke kerk, waarbij mensen zich met elkaar verbinden op een voor mijn part soort leken-achtige orde contract, en met elkaar de fakkel dragen, niet meer een bobo-cultuur van een charismatische leider, die allemaal de dingen doet, maar een collectief dat zich wil geven aan een urbane of een regionale situatie (…)

En Paul Abspoel schrijft:

Wat staat mij voor ogen? Een Postmodern Devoot netwerk in de Lage Landen. Zoiets. Geen nieuwe strenge kloosterorde (vrees niet!) wel een gemeenschappelijke counter culture-levensstijl. (…) Samen met mensen uit verschillende plaatsen en kerken genieten van kunst, vriendschap en al het goede dat God ons geeft. Lachen, delen, praten, eten, drinken, denken. Elkaar bemoedigen en opbouwen in het gemeenschappelijk geloof! (…) In elk mens iets van Christus ontmoeten en actief op zoek gaan naar het leven en de overvloed die alleen onze  Heer te bieden heeft. Geen leven als calculerende burger! Geen leven als volgevreten en toch nog onverzadigde consument! Nee, een devoot leven – optrekkend met gelijkgestemden – samen in het voetspoor van de Meester, dwars door ons lage land.

Jurjen van Houwelingen schrijft in een reactie op een vorige post op deze blog:

Postmoderne devotie. Ik doe mee als het verlangen is dat we met elkaar leren wat het betekent om de fluistering van de Eeuwige te horen in stilte en gebed. Als we opnieuw de geestelijke klassieke oefeningen herontdekken en de eeuwige waarde ervan herwaarderen.

Jurjen lijkt daarmee voor het tweede accent te kiezen, en daarin val ik hem graag bij. Want daar ligt ook mijn primaire interesse: hoe kunnen we vandaag, lerend van de Moderne Devotie (en uiteraard ook van andere klassieke en eigentijdse spirituele bewegingen), wegen vinden waarlangs geestelijke oefeningen en spirituele discipline weer echt de plaats krijgen die hun toekomt in een vitaal geloofsleven in de navolging van Jezus?

Het meest spannend wordt het als de twee accenten bij elkaar worden gebracht. Want wie alleen voor het eerste accent gaat (vormgeven aan gemeenschappelijk leven) kan gemakkelijk uitkomen bij niet meer dan een aansluiting bij een cultuur van intensief netwerken, maar dan christelijk en over kerkgrenzen heen. Prachtig, maar nauwelijks (specifiek) devoot te noemen. Wie alleen voor het tweede accent gaat (disciplineren van innerlijk leven) mist iets wat wezenlijk hoort bij de Moderne Devotie: het ‘gemeene  leven’. Het kan dan al snel, heel eigentijds, ook leiden tot een individualistische verinnerlijking, maar dan christelijk.

Ik vermoed dat de spanning tussen de twee accenten alleen uitgehouden en gevierd kan worden vanuit de primaire focus van de Moderne Devotie: Jezus kennen en volgen. En dat we ons vervolgens verheugen in de ander die andere accenten aanbrengt dan jij. Zonder die ander gaat het ook niet.

Postmoderne Devotie (2)

Waar de eer voor het starten van een weblog over Postmoderne Devotie aan Paul Abspoel toekomt, moet dat als het om de uitdrukking gaat gebeuren aan Mink de Vries. Hij vertaalde de ‘Navolging’ van Thomas a Kempis in taal voor jongeren. En nu verschijnt er in november bij Uitgeverij Kok (prima uitgeverij overigens) een publicatie met de titel: ‘Navolging NU. Postmoderne devotie’

In de najaarsaanbieding van Uitgeverij Kok staat de volgende aankondiging:

Een verrassende kijk op het religieuze landschap anno 2009. De tijd is rijp voor een nieuwe variant van de Moderne Devotie. Dwars door de kerkorganisaties heen. In de geest van de eerste christenen.

Onze individualistische tijd vraagt om een herbezinning op het geloof. Christenen van alle gezindten, van reformatorisch tot Rooms-katholiek en van evangelicaal tot vrijzinnig-protestant, gaan op zoek naar de oerbronnen van het christendom en vinden elkaar rond De navolging van Christus. Navolging Nu beschrijft en ondersteunt deze ontwikkeling met gedachten over basisvrijheid, nieuwe vormen van spiritualiteit, de verhouding van de verschillende kerken tot navolging, en de brug naar de samenleving. 

Ik ben buitengewoon benieuwd naar de inhoud van dit boek!

Intussen is het ook erg interessant om een kort, bondig en relevant antwoord te geven op de vraag: Wat zijn nu de kenmerkende elementen van de spiritualiteit van de Moderne Devotie die naar vandaag toe moeten worden vertaald en eigentijds en creatief moeten worden ‘hernomen’? Ik vond ergens deze typering van de Moderne Devotie:

…haar concentratie op Jezus Christus en haar ideaal om Hem na te volgen. Daartoe dient men dagelijks het evangelie te lezen en zich vertrouwd te maken met zijn doen en spreken, met zijn verhouding tot de Vader en de mensen, zijn omgaan met de bekoring en met het lijden. De menselijkheid van zijn bestaan vormt de door God gegeven toegang om het mysterie van zijn goddelijke Zoonschap te leren verstaan. Zich afvragen hoe Jezus gereageerd zou hebben op situaties waarin wij ons bevinden, zet ons op de christelijke weg van leven.

Lees ook wat het Titus Brandsma Instituut (Nijmegen) schrijft over het wetenschappelijk onderzoek dat daar al lange tijd plaats vindt naar de spirituele beweging van de Moderne Devotie: Onderzoek Moderne Devotie.